Epilepsja - podstawowe informacje
Epilepsja — podstawowe informacje, neuroobrazowanie oraz jakość życia osób z padaczką
Kurowska Klaudial, Kimszal Ewelina2, Cecylia Łukaszuk3, Elżbieta Krajewska-Kułaka, Joanna Śmigielska-Kuzia4, Leszek Boćkowski4
1. student studiów doktoranckich, Klinika Neurologii i Rehabilitacji Dziecięcej UDSK w Białymstoku, Studia Doktoranckie, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
2. student studiów doktoranckich, Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
3. Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
4. Klinika Neurologii i Rehabilitacji Dziecięcej UDSK w Białymstoku
Definicja padaczki
Padaczka jest zaburzeniem w pracy ośrodkowego układu nerwowego, w którym aktywność mózgu przejawia nieprawidłowe i niepożądane cechy powodując pojawienie się drgawek, okresów niestandardowych zachowań oraz odczuć, a niekiedy także utratę świadomości [1].
Epilepsja może rozwinąć się u każdego - dotyka zarówno mężczyzn, jak i kobiety wszystkich ras, grup etnicznych bez względu na wiek. Jest to choroba przewlekła. Padaczkę diagnozuje się w przypadku pojawienia się co najmniej dwóch nieprowokowanych napadów, które Me były wynikiem odstawienia alkoholu bądź skutkiem niektórych chorób przewlekłych [1].
Napady padaczkowe mogą być związane z uszkodzeniem struktur mózgu lub pojawiać się w wyniku obciążenia genetycznego (stwierdzenie padaczki u członków najbliższej rodziny) [1].
Bardzo często przyczyna pojawienia się padaczki jest całkowicie nieznana. Słowo "epilepsja" nie jest związane z przyczynami napadów ani też ze stopniem ich nasilenia [1].
Symptomy
Ponieważ padaczka spowodowana jest nieprawidłową aktywnością mózgu, drgawki mogą wpływać na każdy proces koordynowany przez mózg. Napady padaczkowe mogą obejmować [2,3]:
• Czasowe splątanie;
• Niekontrolowane wykonywanie określonych czynności;
• Niekontrolowane ruchy rąk i nóg;
• Utratę świadomości lub całkowitą utratę przytomności;
• Objawy psychiczne, takie jak np. niepohamowany strach, niepokój lub efekt „deja vu"
Objawy różnią się w zależności od rodzaju napadu. W większości osoba z epilepsją będzie miała w każdym przypadku ten sam typ napadu, więc prezentacja choroby epileptycznej każdorazowo będzie do siebie bardzo podobna. Lekarze na ogół klasyfikują drgawki jako ogniskowe lub uogólnione. Objawy napadu drgawkowego mogą determinować czynność dowolnej części ciała, jednak nieprawidłowe wyładowania elektryczne, które powodują pojawienie się tych objawów występują w mózgu. Lokalizacja wspomnianych wyładowań elektrycznych, sposób ich rozprzestrzeniania się, wpływ na komórki mózgowe a także czas ich trwania cechują się głębokim oddziaływaniem na charakter napadu oraz na pacjenta. Niekontrolowane napady i zdiagnozowana epilepsja wywierają znaczny wpływ na bezpieczeństwo osoby chorej oraz jakość jej życia. Społeczna percepcja choroby padaczkowej oraz proces leczenia osób cierpiących na epilepsję często stanowią większy problem niż rzeczywiste, pojawiające się napady padaczkowe [2,3].
Napady padaczkowe
Napad padaczkowy jest krótkim epizodem objawów związanych z nieprawidłową nadmierną lub synchroniczną aktywnością neuronalną mózgu. Pierwszy napad zwykle nie wymaga długotrwałego leczenia lekami przeciwpadaczkowymi, chyba że występuje specyficzny problem wykryty w zapisie elektroencefalograficznym lub w wynikach badań obrazowych mózgu. Najczęstszym rodzajem napadu są konwulsje (60%). Dwie trzecie z nich rozpoczynają się jako napady ogniskowe i przechodzą w napady uogólnione, a jedna trzecia zaczyna się od razu od napadów uogólnionych [4].
Drgawki ogniskowe
Napady ogniskowe często poprzedzają określone zdarzenia defmiowane jako aura. Mogą to być epizody [5]:
zmysłowe
• wzrokowe
• psychiczne
• autonomiczne
• węchowe
• motoryczne.
W złożonym napadzie częściowym osoba może wydawać się zdezorientowana lub oszołomiona oraz nie może odpowiedzieć na proste pytania. Napad ogniskowy może przejść w uogólniony [5].
Uogólnione napady padaczkowe
Istnieje kilka głównych typów napadów uogólnionych [5,6,7]:
• toniczno-kloniczne
• toniczne
• kloniczne
• miokloniczne
• atoniczne
• akinetyczne
• przygodne.
Wszystkie mogą wiązać się z utratą przytomności i zwykle pojawiają się bez wcześniejszych symptomów ostrzegawczych [5,6,7]:
• Napady toniczno-kloniczne charakteryzuje skurcz kończyn, a następnie ich wyprężenie
• Napady toniczne powodują ciągły skurcz mięśni. U osoby w trakcie napadu powłoki skórne mogą przybrać kolor niebieski z uwagi na możliwość utrudnionego w trakcie napadu oddychania
• Napady kloniczne polegają na jednoczesnym potrząsaniu kończynami
• Napady miokloniczne obejmują skurcze mięśni w kilku obszarach ciała
• Napady atoniczne wiążą się z utratą aktywności oraz siły mięśni pacjenta przez ponad sekundę. Zwykle występują obustronnie
• Napady akinetyczne powodują krótkotrwałe zahamowanie możliwości ruchu.
Czas trwania
Napad może trwać od kilku sekund do ponad pięciu minut [4]. Większość napadów toniczno-klonicznych trwa mniej niż dwie lub trzy minuty. Napady nieświadomości trwają zwykle około 10 sekund. Po aktywnej części napadu występuje zazwyczaj okres splątania, poprzedzający powrót do normalnego poziomu świadomości. Zwykle trwa od 3 do 15 minut. Inne typowe objawy obserwowane po napadzie padaczkowym, to: uczucie zmęczenia, ból głowy, trudności w mówieniu i atypowe zachowanie. Bardzo często pacjenci nie pamiętają, co wydarzyło się podczas napadu [4].
Mechanizm
Zwykle aktywność elektryczna mózgu nie jest synchroniczna. W napadach padaczkowych z powodu istniejących w mózgu nieprawidłowości grupa neuronów przewodzi impulsy w nieprawidłowy i asynchroniczny sposób. Powoduje to falę depolaryzacji znaną jako napadowe zmiany depolaryzacyjne. Aktywność napadowa może być spowodowana przez endogenne pola elektryczne mózgu. Niektóre rodzaje drgawek mogą zmieniać strukturę mózgu, podczas gdy inne wydają się mieć niewielki wpływ na komórki mózgowe. Glejoza, utrata neuronów i atrofia określonych obszarów mózgu są powiązane z epilepsją, ale nie jest jasno określone, czy to choroba padaczkowa powoduje wymienione zmiany, czy też te dysfunkcje same w sobie prowadzą do epilepsji [8].
Zapobieganie
Podjęto próbę zapobiegania napadom padaczkowym u osób zagrożonych. Po uszkodzeniu mózgu w wyniku urazu leki przeciwdrgawkowe zmniejszają ryzyko wczesnych napadów padaczkowych, ale nie mają zastosowania w przypadku późnych napadów [9]. W przypadku osób, u których w przeszłości występowały drgawki gorączkowe, leki (zarówno przeciwgorączkowe, jak i przeciwdrgawkowe) nie zostały uznane za skuteczne w zapobieganiu pojawieniom się napadów. W rzeczywistości niektóre mogą nawet powodować skutki niepożądane [10]. Nie ma także jednoznacznych dowodów na to, iż leki przeciwpadaczkowe są skuteczne lub nieskuteczne w zapobieganiu napadom padaczkowym po kraniotomii [11], krwiaku podtwardówkowym [12], udarze [13] lub po krwawieniu podpajęczynówkowym [14] zarówno u pacjentów, którzy przebyli wcześniej napad, jak i u tych, którzy nie go mieli.
Rola neuroobrazowania w diagnostyce padaczki
Neuroobrazowanie odgrywa istotną rolę w diagnostyce i leczeniu pacjentów z epilepsją. Rozpoznanie substratu u danego pacjenta z epilepsją determinuje rokowanie z większą dokładnością niż elektroencefalografia. Techniki neuroobrazowania obejmują tomografię komputerową (CT) oraz obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI). Główną zaletą tomografii komputerowej (CT) jest możliwość wstępnej oceny napadów padaczkowych - w szczególności mogących powodować je urazów, krwotoków, zawału, guzów, zwapnień i różnych zmian w strukturze mózgowia. U pacjentów okołooperacyjnych jest to technika obrazowania z wyboru, ponieważ pozwala na wykrycie krwawienia, wodogłowia. Ogólna czułość tomografii komputerowej u pacjentów z epilepsją jest niska (-- 30%), a ze względu na słabą rozdzielczość badania w dole skroniowym, CT nie ma dużego udziału w wykrywaniu patologii powodujących epilepsję skroniową. Badanie rezonansu magnetycznego jest najbardziej odpowiednią techniką obrazowania, jeśli chodzi o wstępne badanie pacjentów z padaczką. MRI jest najbardziej czułą techniką do diagnostyki stwardnienia hipokampowego, nowotworów i wad rozwojowych korowych. MRI ma również kluczowe znaczenie w planowaniu leczenia neurochirurgicznego. MRI wykazuje nieprawidłowości strukturalne u pacjentów z padaczką częściową lub lokalizacyjną. Padaczka skroniowa, zmiany nowotworowe, zmiany naczyniowe i anomalie rozwojowe dzięki wykryciu w badaniu rezonansu magnetycznego mogą zostać skorygowane chirurgicznie w sprzyjających zabiegowi okolicznościach. Funkcjonalne neuroobrazowanie za pomocą pozytonowej tomografii emisyjnej (PET) i tomografii komputerowej emisji pojedynczego fotonu (SPECT) to przydatne narzędzia do wykrywania ognisk epileptycznych. PET i SPECT wykazują subtelne zmiany funkcjonalne związane z epilepsją, które ostatecznie mogą umożliwić wykrycie obszarów niewidocznych dla MRI. Obrazy PET/SPECT zarejestrowane w rezonansie magnetycznym i statystyczne mapowania parametryczne mają większą wartość biorąc pod uwagę wykrywanie ognisk padaczkowych niż same obrazy PET/SPECT. Neuroobrazowanie elektrofizjologiczne za pomocą oprogramowania analitycznego jest bardzo przydatne do wizualnego przedstawienia oraz zrozumienia zjawisk epileptogennych. Skomputeryzowane odwzorowania topograficzne napięcia w mózgu nałożone na trójwymiarowe MRI za pomocą wielokanałowych elektrod wizualnie demonstrują obszary generujące ataki napadowe i propagację napadów. Nowa metoda multimodalnej interwencji sterowanej obrazem umożliwia wykrywanie obszarów epileptogennych za pomocą elektrokortykografii, obrazów PET i MRI podczas operacji dotyczących choroby padaczkowej. Neuropatolodzy korzystający z tej metody mogą zbierać dokładne wyniki strukturalne, funkcjonalne i elektrofizjologiczne na próbkach chirurgicznych. Neuroobrazowanie padaczki jest przydatne do wizualnego wyjaśnienia informacji strukturalnych, funkcjonalnych i elektrofizjologicznych dotyczących pacjentów z epilepsją. To podejście ma kluczowe znaczenie w diagnozowaniu patologicznych nieprawidłowości w obrębie mózgowia. W neurobrazowaniu padaczki wykorzystuje się również nowoczesne metody, takie jak spektroskopia rezonansu magnetycznego bądź funkcjonalne obrazowanie rezonansu magnetycznego (IMRI), które są także bardzo cennymi narzędziami klinicznymi i pozwalają na postawienie dokładniejszej diagnozy [15,16].
Jakość życia pacjentów chorujących na padaczkę
Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) jakość życia człowieka jest „postrzeganiem lub sposobem postrzegania własnej sytuacji życiowej w kontekście kultury i systemu wartości, a także w odniesieniu do stawianych sobie celów, oczekiwań i standardów". WHO podkreśla, że pojęcie to jest szerokie i może być modyfikowane na wiele czynników związanych ze stanem psychicznym, fizycznym, społecznym, stopniem niezależności, a także osobistymi przekonaniami. Definicja ta stanowi szkielet dla wskaźnika WHO (WHOQOL). WHOQOL składa się ze 100 parametrów przyporządkowanych do 6 wymiarów i 24 węższych aspektów. Przeprowadzone analizy WHOQOL-100 wykazały, że 6 wymiarów nachodzi na siebie w pewny sposób. Dzięki temu połączono ze sobą wymiar pierwszy z trzecim oraz drugi z szóstym. Stworzono dzięki temu uproszczony wskaźnik WHOQOL-BREF obejmujący 30 parametrów, podzielonych na 4 główne, które oceniają wymiar: fizyczny, psychologiczny, społeczny i środowiskowy [17,18].
Rola napadów w jakości życia
Obecność zdiagnozowanej padaczki i napadów padaczkowych ma wpływ na jakość życia pacjentów. Badania przeprowadzone przez Bakera i wsp. [19] na 500 osobach chorujących na padaczkę potwierdziły, że pacjenci, którzy mieli co najmniej jeden napad padaczkowy w miesiącu odczuwali najcięższe skutki choroby i najmniejszą jakość życia ocenianą w kwestionariuszu SF-36, natomiast pacjenci, którzy w ostatnim roku byli wolni od napadów oceniali wpływ padaczki jako najmniejszy i osiągali najwyższe wyniki w SF-36.
W innym badaniu przeprowadzonym w Kalifornii, w którym wzięło udział 40 000 uczestników, Kobau i wsp. [20] przeanalizowani znaczenie częstości napadów i okresu od ostatniego napadu. Pacjenci, którzy mieli ostatnio napad odczuwali pogorszenie zdrowia w ogóle, zgłaszali większą liczbę gorszych dni pod względem fizycznym i psychicznym. Zmniejszyła się również aktywność fizyczna u chorych na padaczkę, którzy mieli w ostatnim czasie padaczkę, takiej zależności nie zauważono u pacjentów, którzy nie doznali ostatnio napadu.
W badaniu Velissaris [21] oceniła ilościowa i jakościowo przystosowanie psychospołeczne osób po pierwszym napadzie padaczkowym. Autorka wykazała, że pacjenci po napadzie odczuwali utratę kontroli ograniczonej/częściowej lub całościowej. Odbudowanie kontroli u tych pacjentów daje szanse na dobre przystosowanie społeczne (nawet u chorych z poczuciem całościowej utraty kontroli). Jeżeli stan całościowej utraty kontroli utrzymywał się ponad 12 miesięcy to chorzy na padaczkę charakteryzowali się słabym przystosowaniem psychologicznym i dużym stresem.
Pacjenci, którzy nie mieli napadu przez co najmniej 2 lata ocenili, że przebyte napady nie wpłynęły znacząco na ich jakość życia w późniejszym okresie życia. Na tej podstawie Jacoby [22] stwierdziła, że wszelkie niekorzystne wpływy napadów padaczkowych na jakość życia ustępują wraz z czasem.
Leczenie i system opieki
Napady padaczkowe są skutecznie leczone lekami przeciwpadaczkowymi (LPP), które są silnie powiązane z jakością życia pacjentów. Oprócz korzystnego wpływu leków występują również niekorzystne czynniki ich działania, które wpływają na jakość życia. Pacjenci zgłaszają zazwyczaj więcej niż jedno działanie niepożądane [23]. Wiele osób, które przyjmowały leki LPP zgłaszały chroniczne zmęczenie, senność, trudności w koncentracji, spowolnienie/niezdarność, depresję, przyrost masy ciała, spowolnienie myślenia, zaburzenia równowagi oraz zawroty głowy. W badaniu przeprowadzonym przez International Bureau for Epilepsy (IBE) [24], ponad połowa dorosłych pacjentów zgłosiła zaburzenia funkcji poznawczych, które wpłynęły na ich pracę, edukację, aktywność fizyczną, a także relacje rodzinne i społeczne. Zauważono również, że odstawienie leków przeciwpadaczkowych miało korzystny wpływ na jakość życia pacjentów. Nie dowiedziono dotychczas, czy wpływa na to zmniejszenie się pojawiających się wcześniej działań niepożądanych, czy zniknięciem niepokoju związanym z przyjmowaniem LPP, czy zniknięciem piętna społecznego [24].
Rola środowiska społecznego
Choroba wpływa na aspekty, takie jak: wybór kariery zawodowej, życie towarzyskie, rodzinne, sposób spędzania wolnego czasu. Dochodząca do tego stygmatyzacja chorych —uprzedzenia, mała wiedza o chorobie osób postronnych, powoduje obniżenie samozadowolenia. Zjawiska te na szczęście ulegają zmianie i szanse na lepsze życie rosną. Najbardziej dotkliwe problemy w początkowym okresie dorosłości to niemożność uzyskania prawa jazdy czy trudności z zatrudnieniem, co z kolei wpływa na zmniejszoną zdolność zarobkowania, obniża więc status społeczny i bezpieczeństwo fmansowe. Pacjenci z padaczką rzadziej uzyskują wysokie kwalifikacje, przechodzą szkolenia czy praktyki zawodowe. Na początku swej ścieżki życiowej częściej mieszkają sami lub w wynajętych mieszkaniach [25].
Jeśli chodzi o zatrudnienie to widoczne są przeciwwskazania dla osób chorych na padaczkę w zakresie prac na wysokościach czy prowadzenia pojazdów, na przykład w charakterze przedstawiciela handlowego pracującego w terenie. Osoby z utrzymującymi się napadami nie są dopuszczane także do bardziej odpowiedzialnych zawodów typu chirurg, strażak czy policjant. Równocześnie można rozważyć pracę w domu lub na samodzielnym stanowisku (np. praca przy użyciu komputera) bez kontaktów bezpośrednich z drugim człowiekiem [26].
Epileptyk musi też brać pod rozwagę pracę, gdzie mógłby doznać upadku, czyli podczas obsługi maszyn, przy budowach, pod ziemią czy pod wodą. Prawdą jest też, że pracodawcy niechętnie zatrudniają takie osoby, w związku z ryzykiem i obawami, toteż nie zawsze chory uprzedza o swojej przypadłości [27]. Badania wielokrotnie wykazały, że absencja, czas stracony z powodu choroby i wydajność nie różnią ich od osób z populacji ogólnej. Tylko niewielki odsetek pacjentów z padaczką jest poważnie wyłączony z otoczenia przez częste drgawki [25]. Jeśli do tego dodamy, że milka się czynników wywołujących naphdy to znacznie ogranicza tym osobom życie towarzyskie i społeczne. Ludzie z padaczką często popadają w depresję i łatwo ich urazić. Obserwowane również są zaburzenia seksualne, potęgowane pojawieniem się lęku czy depresji, nasilona izolacja społeczna. Krąg przyjaciół czy dobór partnera bywa więc ograniczony [28]. Padaczka nie stanowi bezwzględnej przeszkody w zawarciu małżeństwa i posiadaniu potomstwa. Z badań wynika, że ponad 90% kobiet z padaczką rodzi zdrowe dzieci [29]. U młodych kobiet z padaczką nieplanujących potomstwa można stosować skuteczną antykoncepcję. Oddzielnie należy rozpatrywać życie kobiet z padaczką. Pojawiające się problemy z miesiączką i jej wpływ na częstość napadów, interakcje między lekami przeciwdrgawkowymi a doustnymi środkami antykoncepcyjnymi, czy wręcz toksyczny wpływ leków przeciwpadaczkowych na rozwijający się płód, stwarzają problemy z utrzymaniem ciąży. Sytuacja bywa odmienna, jeśli pierwszy napad padaczkowy pojawił się dopiero w dorosłym życiu, kiedy człowiek ma już stabilną sytuację, rodzinę, pracę. W tej sytuacji wpływ choroby na psychikę czy stan emocjonalny mogą być mniej dotkliwe [30].
Choroby wspólistniejące
U pacjentów, którzy chorują na padaczkę najczęściej współistniejącymi chorobami jest astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc lub rozedma, cukrzyca typu 2, udar mózgu, choroby serca, zapalenia stawów i choroby nowotworowe. Pacjenci chorujący na wymienione choroby oceniali swoją jakość życia jako niską, a także ogólny stan zdrowia, aspekty fizyczne i psychiczne jako słabe. Zaburzenia psychiczne wpływały bardziej na satysfakcję psychospołeczną, funkcje poznawcze, a zaburzenia somatyczne na sprawność fizyczną [31].
Lęk i depresja są najczęstszymi zaburzeniami psychicznymi występującymi wśród pacjentów chorujących na padaczkę. Attarian i wsp. [32] badali zależność między lekoopornością padaczki a nasileniem depresji. Stwierdzili, że częstość depresji wśród pacjentów bez napadów od co najmniej 6 miesięcy i chorych z nawracającymi częstymi napadami jest podobna. Czynnikami predykcyjnymi depresji, poza ciężkością napadów, były także: działania niepożądane leków, inne przewlekłe choroby, brak płatnego zatrudnienia.
Johnson i wsp. [33] wykazał, że lęk w samoocenie odpowiadał za 30% zmienności QOL. Większość przypadków zgłaszanych zaburzeń pamięci można wytłumaczyć obecnością objawów depresyjnych i lękowych. Ważnym obszarem dla przyszłych badań będzie ocena skuteczności leczenia farmakologicznego i psychoterapeutycznego w tej populacji.
Podsumowanie
Epilepsja jest chorobą spowodowaną zaburzeniami w pracy ośrodkowego układu nerwowego.
Przyczyny choroby padaczkowej nie są do końca znane i trudno określić, co powoduje napady.
W przebiegu epilepsji wyróżnia się kilka rodzajów napadów padaczkowych (toniczno-kloniczne, toniczne, kloniczne, miokloniczne, atoniczne). Wszystkie mogą wiązać się z utratą przytomności i zwykle pojawiają się bez wcześniejszych symptomów ostrzegawczych.
W diagnozowaniu padaczki oraz wprowadzaniu ukierunkowanego leczenia nieocenioną pomoc stanowią metody neuroobrazowania (Tomografia Komputerowa, Rezonans Magnetyczny, badania izotopowe). Pozwalają one na określenie lokalizacji ognisk padaczkowych bądź chorób mogących powodować pojawienie się napadów epileptycznych, a także znacznie ułatwiają planowanie zabiegów neurochirurgicznych.
Epilepsja wpływa również na jakość życia pacjentów oraz na postrzeganie chorej osoby przez społeczeństwo. W wielu przypadkach choroba padaczkowa stanowi swojego rodzaju stygmatyzację.
Piśmiennictwo
1. Fisher R., et al.: Dffinition clinique pratique de l'ćpilepsie, Epilepsja. 2014, 55 (4), 475-482.
2. Shearer P.: Seizures and Status Epilepticus: Diagnosis and Management in the Emergency Department, Emergency Medicine Practice. 2010
3. National Institute for Health and Clinical Excellence. Chapter 1: Introduction. The Epilepsies: The diagnosis and management of the epilepsies in adults and children in primary and secondary care, National Clinical Guideline Centre, 2013, 21-28.
4. Rejdak K., Rola R., Mazurkiewicz-Bełdzińska M., Halczuk I: Diagnostyka i leczenie padaczki u osób dorosłych—rekomendacje Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, Polski Przegląd Neurologiczny, 2016, 12 (1), 15-27.
5. Stephen J., McPhee G.: Pathophysiology of disease: an introduction to clinical medicine, New York: McGraw-Hill Medical, 2010.
6. Simon D.A., Greenberg M.J., Aminoff R.P.: Clinical neurology, New York: McGrawHill Medical, 2012.
7. Bradley W.: Bradley's neurology in clinical practice, Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders, 2012 .
8. Jerome E., Timothy A.: Epilepsy: a comprehensive textbook, Philadelphia: Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins, 2008, 483.
9. Weston J., Greenhalgh J., Marson A.G.: Antiepileptic drugs as prophylaxis for postcraniotomy seizures, The Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015, 4(3) CD007286. doi: 10.1002/14651858.CD007286.pub3.
10. Offringa M., Newton R., Cozijnsen M., Nevitt S.: Prophylactic drug management for febrile seizures in children, The Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017.
11. Weston J., Greenhalgh J., Marson A.: Antiepileptic drugs as prophylaxis for postcraniotomy seizures, The Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015, 4(3) CD007286. doi: 10.1002/14651858.CD007286.pub3.
12 Ratilal B.O., Pappamikail L., Costa J., Sampaio C.: Anticonvulsants for preventing seizures in patients with chronic subdural haematoma, The Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013, 6:(6):CD004893. doi: 10.1002/14651858.CD004893.pub3.
13. Sykes L., Wood E., Kwan J.: Antiepileptic drugs for the primary and secondary prevention of seizures after stroke, The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014, 24;(1):CD005398. doi: 10.1002/14651858.CD005398.pub3.
14. Marigold R., Giinther A., Tiwari D., Kwan J.: Antiepileptic drugs for the primary and secondary prevention of seizures after subarachnoid haemorrhage. The Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013, 5;(6):CD008710. doi:
10.1002/14651858.CD008710.pub2.
15. Abela E., Rummel C., Hauf M., Weisstanner C., Schindler K., Wiest R.: Neuroimaging of epilepsy: lesions, networks, oscillations, Clinical neuroradiology, 2014, 24 (1), 5-15.
16. Kini L.G., Gee J.C., Litt B:. Computational analysis in epilepsy neuroimaging: a survey of features and methods, Neurolmage Clinical, 2016,11, 515-529.
17. World Health Organisation Quality of Life Group. What quality of life? World Health Organisation quality of life assessment, World Health Forum. 1996, 17 (4), 354-356. Bowling A: What things are important in people's lives? A survey of the public's judgements to inform scales of health-related quality of life, Soc Sci Med., 1995, 41 (10), 1447-1462.
19. Baker G.A., Jacoby A., Buck D., et al.: Quality of life of people with epilepsy: a European study, Epilepsia,1997, 38 (3), 353-362.
20. Kobau R., Zahran H., Grant D., et al.: Prevalence of active epilepsy and health-related quality of life among adults with self-reported epilepsy in California: California Health Interwiew Survey, 2003, Epilepsia, 2007, 48 (10), 1904-1913.
21. Velissaris S.L: The psychosocial effects of a newly diagnosed seizure in adulthood. [PhD Thesis] Melbourne, Australia: University of Melbourne, 2009
22. Jacoby A.: Epilepsy and the quality of everyday life: findings from a study of people with well-controlled epilepsy, Soc Sci Med., 1992, 34 (6), 657-666.
23. Perucca P., Gilliam F.G. Schmidt B.: Epilepsy treatment as a pre-determinant of psychosocial ill-health, Epilepsy Behav., 2009, 15 (2), S31—S35.
24 International Bureau for Epilepsy. Epilepsy and cognitive function survey. Heemstede, Netherlands: IBE, 2004.
25. Elwes R.D., Marshall J., Beattie A., Newman P.K. Epilepsy and employment. A community-based survey in an area of high unemployment. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 1991;54(3):200-203.
26. Dilorio C., Shafer 0.P., Letz R., Henry T., Schomer D.L., Yeager K.: The association of stigma with self-management and perceptions of health care among adults with epilepsy,. Epilepsy & Behawior, 2003, 4(3), 259-267.
27. Staniszewska A., Tarchalska-Kryńska B., Kurkowska-Jastrzębska I: Codzienne problemy chorych na padaczkę, Medycyna i Pasje, 2011, 1, 14-15.
28. Hopkins A., Appleton R.: Padaczka, Prószyński i Spółka, Warszawa, 1999.
29. Jędrzejczak J.: Postępowanie z chorym na padaczkę w praktyce lekarza rodzinnego, Przewodnik Lekarza, 2009, 7, 20-25.
30. Błaszczyk B.: Jakość życia chorych na padaczk,. Wyższa Szkoła Ekonomii i Prawa, Kielce, 2011.
31. Elliot J.0., Lu B., Shneker, et al: Comorbidity, health screening, and quality of life among persons with history of epilepsy, Epilepsy Behav., 2009, 14 (1), 127.
32. Attarian H., Vahle V., Carter J., et al.: Relationship between depression and intractability of seizures, Epilepsy Behav., 2003, 4 (3), 298-301.
Johnson E.K., Jones J.E., Seidenberg M: The relative impact of anxiety, depression and clinical seizure features on health-related quality of life in epilepsy, Epilepsja, 2004, 45 (5), 544-550.